వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
మధ్యప్రదేశ్లోని రైసెన్ జిల్లా పతాయి ఘాట్ వద్ద నర్మదా నది వెంబడి నేల కోతకు (erosion) గురికావడంతో శిలాజంగా మారిన ఒక దవడ బయటపడింది. పరిశోధకులు దీనిని నిటారు దంతాలు కలిగి అంతరించిపోయిన ఏనుగు జాతికి (straight-tusked elephant) చెందిన పాలియోలోక్సోడాన్ నమడికస్ (Palaeoloxodon namadicus) తో ప్రాథమికంగా (provisionally) ముడిపెట్టారు. ది ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ 18 నవంబర్ 2026 న ఈ పరిశీలన గురించి నివేదించింది.
ఈ దవడ సుమారు 75 cm పొడవు, 25 cm వెడల్పు ఉంది. జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (Geological Survey of India - GSI) బృందం నవంబర్ 13 న ఈ ప్రదేశాన్ని తనిఖీ చేసింది. పరిశోధకులు దవడ ఆకారం, విసరు దంతాలు (molar teeth), చుట్టుపక్కల ఉన్న అవక్షేపాలను (sediment) పరిశీలిస్తున్నారు.
చరిత్రపూర్వ ఏనుగు
పాలియోలోక్సోడాన్ నమడికస్ (Palaeoloxodon namadicus) ఏనుగుల కుటుంబమైన ఎలిఫాంటిడే (Elephantidae) కు చెందింది; ఇది ప్రోబోసిడియా (Proboscidea) క్రమం (order) కిందకు వస్తుంది. ఇది ప్లీస్టోసీన్ (Pleistocene) యుగంలో జీవించిన ఒక భారీ క్షీరదం. ఈ భౌగోళిక యుగం సుమారు 2.58 మిలియన్ సంవత్సరాల నుండి 11,700 సంవత్సరాల క్రితం వరకు కొనసాగింది. నర్మదా లోయతో సహా భారత ఉపఖండంలో దీని మునుపటి శిలాజాలు కనుగొనబడ్డాయి.
పాలియోలోక్సోడాన్ (Palaeoloxodon) ప్రజాతిలో (genus) నిటారు దంతాలు కలిగి అంతరించిపోయిన అనేక ఏనుగులు ఉన్నాయి. ఈ కొత్త శిలాజం ఏ జంతువుకు చెందిందో అంచనా వేయడానికి, పరిశోధకులు దవడ మరియు దంతాలలో భద్రపరచబడిన లక్షణాలను ఇప్పటికే తెలిసిన నమూనాలతో పోల్చి చూస్తారు.
దంతాలు మరియు అవక్షేపాలు ఎందుకు ముఖ్యం?
మోలార్లు (Molars) అనగా విసరు దంతాలు దవడ వెనుక భాగంలో ఆహారాన్ని నమిలి విసరడానికి ఉపయోగపడే దంతాలు. వాటి ఆకారం మరియు ఉపరితల గట్ల నమూనాలు (ridge patterns) ఏనుగు శిలాజాలను పోల్చడానికి పరిశోధకులకు సహాయపడతాయి. పతాయి ఘాట్ వద్ద, విసరు దంతాలపై ఉన్న సమాంతర గట్లు మరియు గాడులు (grooves) అధ్యయనం చేయబడుతున్న ముఖ్య లక్షణాలలో ఉన్నాయి.
నదులు కంకర, ఇసుక మరియు బురదను పొరలుగా మేట వేస్తాయి. ఈ అవక్షేపాలు జంతువుల అవశేషాలను కప్పివేయగలవు. కాలక్రమేణా, మరింత లోతుగా పూడ్చుకుపోవడం మరియు ఖనిజ మార్పుల వల్ల ఈ అవశేషాలు శిలాజాలుగా భద్రపరచబడతాయి.
స్ట్రాటిగ్రఫీ (Stratigraphy) లేదా స్తర శాస్త్రం అనేది భౌగోళిక పొరల (strata) అధ్యయనం. అవక్షేప పొరల (sedimentary beds) చెక్కుచెదరని వరుసక్రమంలో (undisturbed sequence), దిగువ పొరలు వాటి పైన ఉన్న పొరల కంటే పాతవిగా ఉంటాయి. సూపర్పొజిషన్ (superposition) లేదా అధ్యారోపణ అని పిలువబడే ఈ సూత్రం నిక్షేపాలు మరియు వాటిలో ఉన్న శిలాజాల సాపేక్ష క్రమాన్ని (relative order) నిర్ధారించడానికి సహాయపడుతుంది.
నర్మదా లోయ
నర్మదా నది మధ్యప్రదేశ్లోని అమర్కంటక్ వద్ద పుట్టి పశ్చిమంగా అరేబియా సముద్రం వైపు ప్రవహిస్తుంది. ఇది ఉత్తరాన వింధ్య పర్వత శ్రేణులకు, దక్షిణాన సాత్పురా పర్వత శ్రేణులకు మధ్య ఉన్న ఒక పగులు లోయ (rift valley) గుండా ప్రవహిస్తుంది. నదీ కోత వల్ల ఈ లోయలోని శిలాజాలతో కూడిన నిక్షేపాల భాగాలు బయటపడతాయి.
ముగింపు
పాలనా యంత్రాంగం పతాయి ఘాట్ ప్రదేశం చుట్టూ కంచె వేసి భద్రపరిచింది. క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలు మరియు సమన్వయంతో కూడిన భౌగోళిక అధ్యయనాన్ని పరిశోధకులు ప్రతిపాదించారు. GSI తుది నివేదిక ఈ అవశేషాల అంచనాకు దోహదపడుతుంది.
మూలాలు
- ది ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్: పతాయి ఘాట్ శిలాజం యొక్క ప్రాథమిక పరిశీలన, 18 నవంబర్ 2026
- కెన్నెడీ మరియు సుమనరత్న, పాలియోంటోలోజియా ఎలక్ట్రానికా (Palaeontologia Electronica) (2026): ఎంపిక చేసిన వర్గీకరణ మరియు శిలాజ-విస్తరణ చర్చ, పేజీలు 22–23
- జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ జపాన్ (Geological Survey of Japan): భౌగోళిక కాల పట్టిక, ప్లీస్టోసీన్ సరిహద్దులు
- యు.ఎస్. జియోలాజికల్ సర్వే (U.S. Geological Survey): అవక్షేప పొరలు, శిలాజాలు మరియు సూపర్పొజిషన్
- సెంట్రల్ గ్రౌండ్ వాటర్ బోర్డ్ (Central Ground Water Board): మధ్యప్రదేశ్ భూగర్భ జల వార్షిక పుస్తకం 2021–22, పారుదల చర్చ, ముద్రిత పేజీలు 6–7