చెల్లింపు వ్యవస్థల దృఢత్వం పెంచేందుకు భువనేశ్వర్‌లో భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ కొత్త డేటా కేంద్రం
Where it stands
భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) 25 అక్టోబర్ 2026న భువనేశ్వర్‌లో కొత్త డేటా కేంద్ర సముదాయాన్ని ప్రారంభించింది. బ్యాంకింగ్, చెల్లింపులకు తోడ్పడే వ్యవస్థల కోసం ఈ సదుపాయం భౌగోళికంగా వేరుగా ఉన్న ఒక ప్రదేశాన్ని జోడిస్తుంది. ఒక సైబర్ భద్రతా శిక్షణ సంస్థను కూడా ప్రారంభించారు. కేంద్ర బ్యాంకుకు ఇప్పటికే ఉన్న మూడు డేటా కేంద్రాలూ మహారాష్ట్రలోనే ఉన్నాయని రిజర్వ్ బ్యాంక్ గవర్నర్ సంజయ్ మల్హోత్రా తెలిపారు. కీలక వ్యవస్థలను ఒకే ప్రాంతంలో కేంద్రీకరించడం వల్ల ప్రాంతీయ అంతరాయానికి ఉమ్మడి ముప్పు ఏర్పడుతుంది. ఒడిశాలో ఒక ప్రదేశాన్ని జోడించడం ఆ ముప్పును విభజించడానికి సహాయపడుతుంది; సేవలు నిలిచిపోయే సమయాన్ని తగ్గించడమే లక్ష్యం. బ్యాంకు బదిలీ చేసే వ్యక్తికి, చెల్లింపు తెర వెనుక పనిచేసే వ్యవస్థలు నిరంతరం నడవడమే ఉద్దేశించిన ప్రయోజనం. ఎన్ఈఎఫ్‌టీ (NEFT), ఆర్‌టీజీఎస్ (RTGS), ఇతర చెల్లింపు వ్యవస్థల తుది పరిష్కారం వంటి సేవలకు రిజర్వ్ బ్యాంక్ మౌలిక సదుపాయాలు తోడ్పడతాయి. కొత్త కేంద్రం కొత్త వినియోగదారు చెల్లింపు యాప్‌ను తీసుకురాదు; బదిలీ రుసుములనూ మార్చదు. గవర్నర్ ప్రకారం ఈ సముదాయంలో నాలుగు స్వతంత్ర డేటా కేంద్రాలు ఉన్నాయి. భౌతిక విభజన, బ్యాకప్ ఏర్పాట్లు దృఢత్వాన్ని మెరుగుపరచవచ్చు; కానీ సేవలు ఎప్పటికీ నిలిచిపోవని అవి హామీ ఇవ్వవు. శిక్షణ సంస్థ సమస్యలోని మరో భాగాన్ని చూసుకుంటుంది: ఆర్థిక వ్యవస్థలపై ప్రభావం చూపే సైబర్ ముప్పులను గుర్తించి స్పందించేలా వ్యక్తులను సిద్ధం చేయడం.
Background
యాప్ ద్వారా డబ్బు పంపడం ఒక సూచనతో మొదలవుతుంది; కానీ చెల్లింపు జరగాలంటే రికార్డులు సరిగా మారడం కూడా అవసరం. బ్యాంకులు, చెల్లింపు వ్యవస్థలు సమాచారాన్ని పరస్పరం మార్చుకుంటాయి; సంస్థల మధ్య బాధ్యతలను పరిష్కరిస్తాయి. కంప్యూటర్లు ఆ రికార్డులను నమ్మకంగా ప్రాసెస్ చేసి భద్రపరచాలి. ఈ పనికి ఉపయోగించే సర్వర్లు, సహాయక పరికరాలను డేటా కేంద్రంలో ఉంచుతారు. నమ్మదగిన విద్యుత్, శీతలీకరణ, సమాచార ప్రసారం, భద్రత అన్నీ అవసరం. ఒక కీలక భాగం విఫలమైతే, వినియోగదారు ఫోన్ మామూలుగా పనిచేస్తున్నా చెల్లింపు సేవ నెమ్మదించవచ్చు లేదా అందుబాటులో లేకపోవచ్చు. బ్యాకప్ పరికరాలు సహాయపడతాయి; కానీ అవి ఎక్కడ ఉన్నాయన్నది కూడా ముఖ్యం. తీవ్రమైన ప్రాంతీయ అంతరాయం ఒకే విశాల ప్రాంతంలోని అనేక సదుపాయాలపై ప్రభావం చూపవచ్చు. వేరే ప్రదేశం కీలక వ్యవస్థలకు తోడ్పడగల మరో చోటును అందిస్తుంది. ఆర్థిక మౌలిక సదుపాయాలకు భౌగోళిక వైవిధ్యం ముఖ్యం కావడానికి ఇదే కారణం. భారత చెల్లింపు నెట్‌వర్క్‌లోని వేర్వేరు భాగాలను వేర్వేరు సంస్థలు నిర్వహిస్తాయి. రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఎన్ఈఎఫ్‌టీ, ఆర్‌టీజీఎస్‌లను నిర్వహిస్తుంది; భారత జాతీయ చెల్లింపుల సంస్థ (NPCI) యూపీఐ (UPI)ని నిర్వహిస్తుంది. అలాంటి వ్యవస్థల నుంచి ఏర్పడే బాధ్యతల తుది పరిష్కారానికి కూడా రిజర్వ్ బ్యాంక్ మౌలిక సదుపాయాలు తోడ్పడతాయి. ఆ ఉమ్మడి పునాదిని బలోపేతం చేయడం అనేక సేవలకు సహాయపడవచ్చు; కానీ దానివల్ల రిజర్వ్ బ్యాంక్ ప్రతి చెల్లింపు యాప్‌కూ నిర్వాహక సంస్థ అయిపోదు.
How it developed
-
25 October 2026How it started
కొత్త కేంద్రంతో రిజర్వ్ బ్యాంక్ మౌలిక సదుపాయాలకు భౌగోళిక వైవిధ్యం
భువనేశ్వర్ సముదాయాన్ని, సైబర్ భద్రతా శిక్షణ సంస్థను 25 అక్టోబర్‌న ప్రారంభించారు. డేటా కేంద్రాలు ప్రస్తుతం మహారాష్ట్రలో కేంద్రీకృతమై ఉండటం వల్ల ఏర్పడిన ముప్పును తగ్గించడంతో గవర్నర్ కొత్త ప్రదేశాన్ని ముడిపెట్టారు. ఈ సదుపాయం కీలక ఆర్థిక వ్యవస్థలకు తోడ్పడుతుంది; సంస్థ సిబ్బందికి సైబర్ భద్రత, కొత్తగా వస్తున్న సాంకేతికతల్లో శిక్షణ ఇస్తుంది. మౌలిక సదుపాయాలు, శిక్షణ అంతరాయానికి సంబంధించిన వేర్వేరు మూలాలను ఎదుర్కొంటాయి. వాటి విలువ నమ్మదగిన కార్యకలాపాలు, మరమ్మతుల నిర్వహణ, సమస్యలు తలెత్తినప్పుడు సమర్థమైన స్పందనపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
Why it matters for UPSC
చెల్లింపుల పరిష్కారం, కార్యాచరణ దృఢత్వాన్ని ప్రజా ఆర్థిక మౌలిక సదుపాయాలుగా వివరించండి. చిల్లర చెల్లింపు వ్యవస్థ నిర్వాహకుడికి, తుది పరిష్కారాన్ని అందించే సంస్థకు మధ్య తేడాను గుర్తించండి. భౌగోళిక వైవిధ్యం, సాంకేతిక ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు, శిక్షణ పొందిన సిబ్బందిని అత్యవసర సేవల కొనసాగింపుతో అనుసంధానించండి.
Key terms
Sources (3)
- PIB / Prime Minister’s Office · official · Bhubaneswar data centre and cybersecurity institute inaugurated26 Oct, 5:30 am
- Reserve Bank of India · official · Centralised payment systems and settlement26 Oct, 5:30 am
- Business Standard · RBI Governor explains geographical resilience and payment systems26 Oct, 5:30 am