వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
సట్లెజ్ నదిపై (Sutlej river) నిర్మించిన 63 ఏళ్ల చరిత్ర గల భాక్రా డ్యామ్ (Bhakra Dam) ప్రధాన గోడ బయటి వైపుకు సుమారు 1.77 అంగుళాలు వంగినట్లు (tilt) మే 2026లో భాక్రా బియాస్ మేనేజ్మెంట్ బోర్డ్ (Bhakra Beas Management Board - BBMB) గుర్తించింది. ఇది అనుమతించదగిన 1.03 అంగుళాల పరిమితి కంటే ఎక్కువ. పరిస్థితిని అంచనా వేయడానికి, విదేశీ నిపుణుల సహాయంతో ఐఐటీ రూర్కీ (IIT Roorkee) నేతృత్వంలో ఒక అత్యవసర నిర్మాణ అధ్యయనాన్ని (emergency structural study) BBMB ప్రారంభించింది. ప్రస్తుతం ప్రాణహాని లేనప్పటికీ ముందు జాగ్రత్త చర్యలు అవసరమని అధికారులు నొక్కి చెప్పారు.
నేపథ్యం
పంజాబ్-హిమాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దుల్లోని భాక్రా గ్రామానికి సమీపంలో సట్లెజ్ నదికి అడ్డంగా నిర్మించిన కాంక్రీట్ గ్రావిటీ డ్యామ్ (gravity dam) భాక్రా డ్యామ్. అమెరికన్ ఇంజనీర్ హార్వే స్లోకమ్ (Harvey Slocum) పర్యవేక్షణలో 1948 నుండి 1963 మధ్య కాలంలో దీనిని నిర్మించారు. 225.55 మీటర్ల ఎత్తు, 518 మీటర్ల పొడవుతో ఇది ఆసియాలోనే అత్యంత ఎత్తైన గ్రావిటీ డ్యామ్లలో ఒకటిగా నిలిచింది. దీని రిజర్వాయర్ గోవింద్ సాగర్ (Gobind Sagar) 168 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో 9.34 బిలియన్ క్యూబిక్ మీటర్ల నీటిని నిల్వ చేస్తుంది. పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాలు ఈ డ్యామ్ను సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్నాయి. దీని దిగువన నిర్మించిన చిన్న బ్యారేజీ ద్వారా కాలువలకు నీటిని మళ్లిస్తుండడం వల్ల దీనిని భాక్రా-నంగల్ (Bhakra-Nangal) డ్యామ్ అని కూడా పిలుస్తారు.
ప్రాముఖ్యత, సమస్యలు
- వ్యవసాయానికి జీవనాడి: పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్లలో దాదాపు 10 మిలియన్ హెక్టార్ల వ్యవసాయ భూమికి సాగునీరు అందించే భాక్రా-బియాస్-ఇందిరా గాంధీ కాలువ వ్యవస్థకు (Bhakra-Beas-Indira Gandhi Canal system) ఇది నీటిని అందిస్తుంది. ఇక్కడి పవర్హౌస్లు సుమారు 1,325 మెగావాట్ల విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
- వంపునకు కారణాలు: గోవింద్ సాగర్లో ఎక్కువగా ఉంటున్న నీటి మట్టం, పేరుకుపోతున్న సిల్ట్ (siltation) డ్యామ్ గోడపై నిరంతరం ఒత్తిడిని పెంచుతున్నాయి. దశాబ్దానికి పైగా, నీటి మట్టం కనీస డ్రా-డౌన్ స్థాయికి (minimum draw-down level) అంటే 1,472 అడుగులకు తగ్గలేదు. ఇది డ్యామ్ నిర్మాణంలో ఎలాస్టిసిటీని (elasticity) తగ్గించి, అది బయటి వైపుకు వంగడానికి (outward deflection) కారణమైంది.
- పూడిక (Siltation): సిల్ట్ పేరుకుపోవడం (sedimentation) వల్ల రిజర్వాయర్ దాని అసలు నిల్వ సామర్థ్యంలో 25% కంటే ఎక్కువ కోల్పోయింది. డ్యామ్కు 10 కిలోమీటర్ల ఎగువన (upstream) 1,535 అడుగుల ఎత్తులో పూడిక పేరుకుపోయింది. కొత్త డ్రెడ్జింగ్ (dredging) టెక్నాలజీలు లేదా సెడిమెంట్ బైపాస్ టన్నెల్స్ (sediment bypass tunnels) ఉపయోగించి ఈ పూడికను తొలగించాల్సి ఉంటుంది.
- ప్రతిపాదిత పరిష్కారాలు: వర్షాకాలానికి ముందు నీటిని కనీస స్థాయికి తగ్గించడం, డ్యామ్ పునాదిలోకి గ్రౌట్ (grout) ఇంజెక్ట్ చేసి బలహీనమైన విభాగాలను బలోపేతం చేయడం, రిలీఫ్ బావుల (relief wells) ద్వారా డ్రైనేజీని మెరుగుపరచడం, కొత్త సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి పూడికను తొలగించాలని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. అదనంగా టిల్ట్-మీటర్లు (tilt-meters), స్ట్రెస్ గేజ్లతో (stress gauges) రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్ (real-time monitoring) చేయాలని కూడా సిఫార్సు చేశారు.
- భద్రతకు భరోసా: డ్యామ్ నిర్మాణపరంగా సురక్షితంగా ఉందని, ముందస్తు జాగ్రత్త చర్యల వల్ల ముప్పును నివారించవచ్చని BBMB అధికారులు, స్వతంత్ర ఇంజనీర్లు హామీ ఇస్తున్నారు. అయినప్పటికీ, డ్యామ్కు దిగువన ఉన్న పంజాబ్, హర్యానా జిల్లాలు కచ్చితమైన సమాచారాన్ని, అత్యవసర సన్నాహక ప్రణాళికలను డిమాండ్ చేస్తున్నాయి.
ముగింపు
ఉత్తర భారతదేశానికి జీవనాడి అయిన భాక్రా డ్యామ్ ఒక అద్భుతమైన ఇంజనీరింగ్ కట్టడం (engineering icon). డ్యామ్ గోడ వంగడం, పాత మౌలిక సదుపాయాలకు ఎప్పటికప్పుడు నిర్వహణ, పూడికతీత పనులు (sediment management) చేయాల్సిన అవసరాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. సకాలంలో మరమ్మతులు, ఆధునిక పర్యవేక్షణ (modern monitoring) వ్యవస్థల ద్వారా భాక్రా డ్యామ్ రాబోయే దశాబ్దాల పాటు సురక్షితంగా నీరు, విద్యుత్ను అందించగలుగుతుంది.