వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ (BNHS) ఇటీవల మహారాష్ట్రలోని మేల్ఘాట్ టైగర్ రిజర్వ్‌లోకి ఒక పొడవాటి ముక్కు గల రాబందుల (భారతీయ రాబందులు అని కూడా పిలుస్తారు) సమూహాన్ని విడుదల చేసింది. పంజోర్ సంరక్షణ కేంద్రంలో పెరిగిన పదిహేను పక్షులకు శాటిలైట్ ట్యాగ్‌లు (satellite tags) అమర్చి మెల్లగా అడవిలోకి విడిచిపెట్టారు. ఒక రాబందు 1,000 కిలోమీటర్లకు పైగా ఎగిరి భోపాల్ చేరుకుంది. ఇది ఈ జాతికి సుదూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణించే సామర్థ్యం ఉందని సూచిస్తుంది.
నేపథ్యం
భారతీయ రాబందు (Gyps indicus) అసిపిట్రిడే (Accipitridae) కుటుంబానికి చెందిన ఒక పాత ప్రపంచపు (Old World) రాబందు. ఒకప్పుడు భారతదేశం, పాకిస్తాన్ మరియు నేపాల్ అంతటా సమృద్ధిగా ఉన్న వీటి సంఖ్య 1990లు మరియు 2000ల ప్రారంభంలో 97% పైగా క్షీణించింది. పశువుల కళేబరాలను తినే రాబందులకు విషతుల్యంగా మారిన డైక్లోఫెనాక్ (diclofenac) అనే పశువైద్య మందు (veterinary drug) వాడకం ఈ క్షీణతకు ప్రధాన కారణం. సుమారు 30,000 వయోజన పక్షులు మాత్రమే మిగిలి ఉండటంతో, ఈ జాతి ఇప్పుడు తీవ్రంగా అంతరించిపోతున్న (critically endangered) జాతుల జాబితాలో చేర్చబడింది. కాబట్టి క్యాప్టివ్ బ్రీడింగ్ మరియు పునఃప్రవేశ (reintroduction) కార్యక్రమాలు వీటి పునరుద్ధరణకు చాలా అవసరం.
గుర్తింపు మరియు ప్రవర్తన
- కనిపించే తీరు (Appearance): పొడవాటి ముక్కు గల రాబందు మధ్యస్థ పరిమాణంలో ఉండే స్కావెంజర్ (scavenger) పక్షి. దీనికి విశాలమైన రెక్కలు, స్థూలకాయం ఉంటాయి. దీని ఈకలు లేత బూడిద-గోధుమ రంగులో ఉండి, ఫ్లైట్ ఈకలు (flight feathers) ముదురు రంగులో ఉంటాయి. కుళ్ళిన మాంసాన్ని (carrion) తినేటప్పుడు ఈకలు మురికి కాకుండా ఉండటానికి, తల మరియు మెడపై ఎక్కువగా ఈకలు ఉండవు. ఆడ పక్షులు మగ పక్షుల కంటే కొద్దిగా చిన్నవిగా ఉంటాయి.
- అలవాట్లు: ఈ రాబందులు సామాజికంగా ఉంటూ, గుంపులుగా కలిసి ఆహారం తీసుకుంటాయి. ఇవి వలస (migration) పోనప్పటికీ, ఆహారం కోసం ప్రతిరోజూ 100 కిలోమీటర్ల వరకు ప్రయాణించగలవు. ఇవి కొండచరియలు లేదా ఎత్తైన చెట్లపై గూళ్లు కట్టుకుంటాయి, సంవత్సరానికి ఒక గుడ్డు మాత్రమే పెడతాయి. అందువల్ల వీటి జనాభా పునరుద్ధరణ నెమ్మదిగా సాగుతుంది.
- పర్యావరణ పాత్ర: ప్రకృతి యొక్క క్లీన్-అప్ సిబ్బందిగా (clean‑up crew), వ్యాధులను వ్యాప్తి చేసే జంతువుల కళేబరాలను రాబందులు తొలగిస్తాయి. కుళ్ళిన మాంసం పేరుకుపోకుండా నిరోధించడం ద్వారా, వీధి కుక్కల జనాభాను నియంత్రించడంలో సహాయపడతాయి. తద్వారా రేబిస్ (rabies) మరియు ఇతర వ్యాధుల ప్రమాదాన్ని తగ్గిస్తాయి.
మేల్ఘాట్ టైగర్ రిజర్వ్ (Melghat Tiger Reserve)
మేల్ఘాట్ టైగర్ రిజర్వ్ మధ్య భారతదేశంలోని సాత్పురా పర్వత శ్రేణిలో (Satpura Range) ఉంది. 1974 లో స్థాపించబడిన ఇది ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger) కింద సృష్టించబడిన మొదటి తొమ్మిది టైగర్ రిజర్వ్‌లలో ఒకటి. మహారాష్ట్రలోని అమరావతి జిల్లాలో ఉన్న ఈ రిజర్వ్ దాదాపు 2,768 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఇక్కడ ఏటవాలుగా ఉండే లోయలు, పీఠభూములు ఉన్నాయి. తపతి నది (Tapti River), దాని ఉపనదులు ఈ ప్రాంతానికి నీరు అందిస్తాయి. అడవిలో టేకు (teak) చెట్లు ఆధిపత్యం వహిస్తాయి, వాటితో పాటు ఐన్, హల్దు మరియు వెదురు (bamboo) ఉంటాయి. ఈ రిజర్వ్ పులులు, చిరుతపులులు, అడవి దున్నలు (gaur), స్లోత్ బేర్‌లు (sloth bears), సాంబార్, నీల్‌గాయ్, మచ్చల జింకలు (chital) మరియు అంతరించిపోతున్న ఫారెస్ట్ ఔలెట్ (forest owlet) కు ఆశ్రయం కల్పిస్తుంది.
ప్రాముఖ్యత
రాబందులను విజయవంతంగా విడుదల చేయడం భారతదేశ రాబందుల సంరక్షణ ప్రయత్నాల పురోగతిని చూపుతుంది. మేల్ఘాట్‌లో రాబందుల స్థిరమైన జనాభాను పెంచడం పర్యావరణ సమతుల్యతను పునరుద్ధరించడానికి మరియు కొన్ని పశువైద్య మందుల ప్రమాదాల గురించి అవగాహన పెంచడానికి సహాయపడుతుంది. స్కావెంజింగ్ పక్షుల (scavenging birds) కోసం సురక్షితమైన ఆహార వనరులను మరియు ఆటంకం లేని ఆవాసాలను నిర్వహించడం ఎంత ముఖ్యమో ఇది నొక్కి చెబుతుంది.